Miasto i Gmina Nowy Dwór Gdański położone są między ramionami Nogatu i Wisły nad rzeką Tugą, na obszarze 215 km2, w województwie pomorskim. Miasto jest ulokowane w pobliżu trasy E-7 Warszawa - Gdańsk. Od Gdańska dzieli nas odległość 40 km, od Elbląga - 24 km, od Malborka - 22 km, natomiast nad morze do Stegny leżącej nad Zatoką Gdańską jest zaledwie 16 km. Ze Stegny drogą nr 501 można dojechać do Jantaru i Mikoszewa a jadąc w przeciwnym kierunku do Sztutowa, Kątów Rybackich i Krynicy Morskiej (40 km.) i Piasków Nowy Dwór Gdański liczy 10.500 mieszkańców, natomiast na terenie gminy mieszka ok. 8.200 osób. W skład gminy wchodzi 43 miejscowości tworzących 22 sołectwa. Nowy Dwór Gdański jest siedzibą Starostwa Powiatowego, Urzędu Miasta i Gminy oraz innych instytucji o randze powiatowej. Jest znaczącym regionalnym ośrodkiem gospodarczym. Tu mają swoje siedziby urzędy, instytucje i banki ważne dla regionalnej gospodarki. Od roku 1920 do 1975 roku i ponownie od 1998 roku miasto jest siedzibą powiatu ziemskiego. W dniach 11-13 sierpnia 2001 roku w Nowym Dworze Gdańskim przebywała delegacja z niemieckiego miasta Hennef (Sieg) z Burmistrzem Panem Karlem Kreuzbergiem. 11 sierpnia został uroczyście podpisany akt o partnerstwie obu miast. Akt ten został potwierdzony 15 września 2001 roku w czasie pobytu delegacji nowodworskiej w Hennef.

Gmina Nowy Dwór Gdański na charakter typowo rolniczy. Dominują żyzne, wysokowydajne gleby, na których uprawia się głównie pszenicę, jęczmień, rzepak i buraki cukrowe. Gmina posiada bardzo dobre warunki dla hodowli bydła i trzody chlewnej. Stwarza to szansę dla inwestorów zainteresowanych przetwórstwem rolno-spożywczym . To również szansa dla firm obsługujących rolnictwo. Wytwórcy i dostawcy pasz i środków ochrony roślin znajdą tutaj swoje miejsce. Rolnictwo w gminie jest całkowicie sprywatyzowane. Nowy Dwór Gdański położony jest 16 km od centrum ruchu turystycznego jakim są miejscowości leżące nad Mierzeją Wiślaną. Stwarza to dużą szansę na uruchomienie w mieście i gminie zakładów produkujących sprzęt oraz świadczących usługi na rzecz sportu i turystyki. Miasto i gmina posiada dobrze rozwinięta sieć dróg, sieć telefoniczną i wodociągową.

Dużą szansą dla inwestorów stanowi projekt "Mała Holandia". Projekt Mała Holandia obejmuje tereny położone na styku trzech gmin: Nowy Dwór Gdański, Ostaszewo, Stegna we wschodniej części województwa pomorskiego. Tutaj, w rejonie Gdańska i Elbląga krzyżują się dwa kierunki powiązań gospodarczych: wschód-zachód - z Niderlandów przez Niemcy i Polskę do krajów wschodniego wybrzeża Bałtyku oraz północ-południe - z państw skandynawskich poprzez Polskę na południe Europy. Mała Holandia leży bezpośrednio w strefie tych powiązań. Podstawowe funkcje Małej Holandii to: ośrodek tradycji i tożsamości Żuław; ośrodek rozwoju różnorodnych kontaktów handlowych, gospodarczych i kulturalnych - regionalnych, krajowych i międzynarodowych; ośrodek obsługi ruchu turystycznego związanego z drogą Warszawa-Gdańsk raz obszarem Żuław; ośrodek wzorcowych gospodarstw rolnych. Ustalenia projektu nie przeciwstawiają się innym sposobom zagospodarowania, o ile nie kolidują one z funkcjami podstawowymi. Wszystkie te funkcje mogą zaistnieć w projekcie jeżeli nie pogorszą stanu środowiska naturalnego oraz nie będą naruszać zasad kompozycji zabudowy oraz harmonii krajobrazu Małej Holandii i otoczenia. Zasadnicze elementy projektu Mała Holandia: wielofunkcyjny ośrodek usługowy (Countryland) z obiektami hotelowymi, gastronomicznymi i handlowymi, agencjami firm i banków, obiektami informacji i obsługi turystycznej, obiektami usług kulturalnych i rozrywkowych oraz centrum konferencyjno-administracyjnym o łącznej powierzchni użytkowej około 45 000 m2; studwudziestomieszkaniowe osiedle; skansen żuławski (Skansenland) na obszarze około 12 ha, a w nim zrekonstruowane lub przeniesione: zagrody holenderskie, mennonicki dom modlitwy z lapidarium, zagrody żuławskie z domami podcieniowymi, mosty zwodzone, wiatraki, stacje pomp i inne obiekty; wzorcowa farma mleczna (Grassland-Cornland) wraz z 40 ha gruntów rolnych; trzy wzorcowe gospodarstwa kwiatowe (Flowerland) na terenie o łącznej powierzchni 25 ha; gospodarstwo rybackie (Fishland) na 13 ha stawów przeznaczonych do połowów wędkarskich oraz obserwacji świata przyrody - cały obszar Fishlandu to około 30 ha; wzorcownie i drobne składy, zaplecza firm i instytucji z Małej Holandii - obszar 5,5 ha; zespół obiektów obsługi składający się z parkingów: na 200 samochodów osobowych i 40 autobusów lub samochodów ciężarowych, stacji paliw, przystanku autobusowego, obiektów małej gastronomii, hotelu na 100 miejsc mieszczącego centralną dla Małej Holandii recepcję i informację, posiadającego własny parking na 50 samochodów osobowych, przystani wodnej na rzece Linawie w pobliżu motelu na 25 miejsc; 9 hektarów parków; drogi piesze i rowerowe będące zasadniczym elementem systemu komunikacyjnego na terenie Małej Holandii; drogi lokalne i dojazdowe połączone z drogą krajową nr 7 Gdańsk-Warszawa (po wybudowaniu drugiej jezdni na tejże trasie konieczna będzie budowa dwupoziomowego skrzyżowania z estakadą). Na centralnym placu Małej Holandii stanie pomnik pokoleń i narodowości budujących Żuławy. Jego kompozycja winna symbolizować polder otoczony kanałami. Utworzona w ten sposób płaszczyzna ustanowi przestrzeń dla kompozycji plastycznej. Na terenie Małej Holandii wprowadza się, jako obowiązującą zasadę, kształtowanie architektury w oparciu o tradycje regionalne Żuław. Teren skansenu całkowicie zdominuje dawna architektura tych ziem, przy czym część zabudowy zagrodowej z konieczności będzie rekonstrukcją obiektów historycznych. Wyłączony spod ogólnej zasady kształtowania architektury będzie obszar wielofunkcyjnego ośrodka usługowego, gdzie większość ciągów elewacyjnych zrealizowanych zostanie jako repliki budynków istniejących w miastach Królestwa Niderlandów z dopuszczeniem pewnych odstępstw w zakresie materiałów budowlanych i uproszczenia detali architektonicznych. Nowocześnie, ale w sposób nawiązujący do cech architektury historycznej, zostanie zaprojektowane jedynie centrum konferencyjno- administracyjne. Krajobraz Żuław, mimo, że stworzony ręką człowieka, jest krajobrazem harmonijnym. Projekt Mała Holandia zakłada jego maksymalną ochronę. W ramach projektu nastąpi pełne rozpoznanie środowiska przyrodniczego na obszarze planowanego proekologicznego gospodarstwa rybackiego. Chroniony będzie kształt płaszczyzn wodnych. Zapewniony zostanie swobodny rozwój roślinności szuwarowej i łęgowej. Ustali się strefę ochronną dla ptactwa gnieżdżącego się w okolicy stawów. Wyznaczone zostaną korytarze ekologiczne. W ich obrębie stosowanie urządzeń technicznych ograniczy się do minimum. Do ochrony linii brzegowej używać się będzie wyłącznie naturalnych materiałów. Ochronie podlegać będą liczne na tym terenie pagórki terpowe. Projekt zapewnia również maksymalną ochronę środowiska przyrodniczego. Zakazane będzie stosowanie silników spalinowych do napędu łodzi. Wszystkie gospodarstwa będą wyposażone w najnowocześniejsze proekologiczne urządzenia technologiczne. Uruchomione zostaną biogazownie oraz siłownie wiatrowe. Nie będzie możliwe odprowadzanie jakichkolwiek nieczystości do kanałów, rowów i rzeki Linawy, która musi zachować swoją klasę czystości. Obszar wewnętrzny Małej Holandii będzie strefą mocno ograniczonego ruchu samochodowego. Istniejąca infrastruktura techniczna może, już przy niedużych inwestycjach, zaspokoić potrzeby Małej Holandii. Głównym źródłem zaopatrzenia w wodę będzie istniejąca w pobliżu magistrala Centralnego Wodociągu Żuławskiego. Neutralizacja ścieków odbywać się będzie, za pośrednictwem kolektora, w oczyszczalni ścieków w Nowym Dworze Gdańskim. Alternatywnie wykorzystywane będą oczyszczalnie przyzagrodowe. Podobnie: główny punkt zasilania w Nowym Dworze Gdańskim będzie bazą dostaw energii elektrycznej. I tu nie zaniedba się źródeł alternatywnych: przewidziano budowę siłowni wiatrowych, a zalecono stosowanie baterii słonecznych.

Skąd ten pomysł?

Związki Polski i Niderlandów mają swoją wielowiekową tradycję. Holendrzy zaakcentowali swoją obecność niemal na całym obszarze Polski. Nigdzie jednak, nie wiązało się to z tak masowym napływem niderlandzkich osadników, jak to miało miejsce w XVI i XVII wieku na Żuławach Wiślanych. Żuławy są najbardziej niderlandzką częścią Polski. Projekt Mała Holandia został więc zlokalizowany w krajobrazie niderlandzkim. Pomysł Małej Holandii powstał w Towarzystwie Przyjaźni Polsko-Niderlandzkiej. Największy udział w jego powstaniu mieli: dr Ryszard Żelichowski - prezes Zarządu Głównego TPPN oraz dr inż. arch. Mieczysław Hoffmann - prezes Żuławskiego Oddziału TPPN. Nieco podobna koncepcja została wcześniej zrealizowana w Japonii jako Nagasaki Holland Village - tematyczny park wypoczynku i rozrywki. Zainteresowano pomysłem władze samorządowe Nowego Dworu Gdańskiego, a kiedy zapadła decyzja o propozycji lokalizacji Małej Holandii, także władze gminy Ostaszewo i Stegna. Dziś projekt rozwija się dzięki zaangażowaniu tych samorządów przy poparciu Fundacji Dom Holenderski oraz Wojewody Elbląskiego. Rozpoczęto systematyczne i konsekwentne wdrażanie projektu.

Tradycje gospodarcze i kulturowe regionu sięgają XIV i XVI wieku od czasów przybycia osadników holenderskich. Na przestrzeni wieków na tych terenach wzajemnie przenikały się i uzupełniały kultury: pruska, pomorska, holenderska i polska. Historyczne dziedzictwo regionu jest propagowane przez instytucje kulturalne działające na tym terenie: Żuławski Oddział Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Niderlandzkiej, Stowarzyszenie Miłośników Nowego Dworu Gdańskiego "Klub Nowodworski" oraz Muzeum Żuławskie i Towarzystwo Kulturalne "IWA". Stowarzyszenie Miłośników Nowego Dworu Gdańskiego "Klub Nowodworski" powstał w 1991 roku. Obecnie Klub liczy 35 członków. Zajmuje się organizowaniem wielu ciekawych imprez, wystaw i spotkań. Do najważniejszych osiągnięć Klubu należy utworzenie Muzeum Żuławskiego, Galerii wystaw (obecnie są tam zgromadzone stele menonickie), do jednego z większych osiągnięć zaliczyć można zorganizowanie sympozjum "Życie codzienne Menonitów na Żuławach". Klub współpracuje z instytucjami holenderskimi nad ratowaniem cmentarzy menonickich poprzez dokonywanie zabiegów konserwatorskich oraz przemieszczenie zabytków z terenu całego regionu do miejscowości: Nowy Dwór Gdański, Stawiec i Stogi. Patronat nad tym przedsięwzięciem sprawuje Urząd Miasta i Gminy. Stowarzyszenie Miłośników Nowego Dworu Gdańskiego utrzymuje kontakty z zagranicznymi stowarzyszeniami byłych Nowodworzan. Współdziała z Nadbałtyckim Centrum Kultury, Muzeum Wisły, Zrzeszeniem Pomorsko-Kaszubskim, realizuje program propagujący kulturę i dziedzictwo historyczne regionu. Znakomitą inicjatywą klubu było zorganizowanie Zjazd Menonitów. Towarzystwo Kulturalne "IWA" postawiło sobie jako główny cel propagowanie życia kulturalnego w społeczeństwie, organizowanie konkursów plastycznych, fotograficznych itp., opiekę nad młodymi talentami, organizowanie wystaw, wernisaży w ścisłej współpracy z Żuławskim Ośrodkiem Kultury. Ważną instytucją dla regionu jest Żuławski Ośrodek Kultury. Ośrodek dysponuje salą widowiskowo kinową na 400 miejsc wyposażoną w scenę posiadającą urządzenia (zapadnie, orkiestron itp.) umożliwiające wielorakie jej wykorzystanie. W ramach Ośrodka działa wiele sekcji i zespołów m.in. muzyczne, taneczne, teatralna, plastyczna. Żuławski Ośrodek Kultury organizuje corocznie wiele imprez w tym: "Dni Żuław" - dwudniowy festyn na wolnym powietrzu, gromadzący tysiące mieszkańców Żuław, koncerty Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy czy gminne dożynki. Organizowane są również wernisaże i wystawy. Na terenie gminy w Lubieszewie leży słynne Sanktuarium Matki Boskiej Szkaplerznej, do którego corocznie w dniu 16 lipca przybywają liczne pielgrzymki. Tradycja tego sanktuarium sięga XVII wieku.

W pomieszczeniach zabytkowej mleczarni z początku wieku wystawione są przedmioty codziennego użytku i narzędzia pracy używane przez dawnych mieszkańców Żuław. Fotografie pokazują nie istniejące miejsca, zatrzymane w czasie chwile z życia obywateli miasta i oklolicy. Zgromadzono tutaj okruchy przeszłości Żuław - Małej Ojczyzny wielu narodów: Polaków, Niemców, Holendrów, Ukraińców, Szwajcarów...

Oprócz imprez kulturalnych organizowane są liczne imprezy sportowe. Duży wkład w propagowanie kultury fizycznej ma Żuławskie Towarzystwo Sportowe stawiające na organizację imprez masowych, ligi podwórkowej przeprowadzanie turniejów koszykówki ulicznej, turniejów tenisa stołowego itp. a także upowszechnianie nawyku czynnego wypoczynku. ŻTS prowadzi również sekcję brydża sportowego i organizuje turnieje brydżowe. Działalność sportowa w regionie to liczne Szkolne Zespoły Sportowe, amatorskie ligi piłki nożnej i siatkowej, a przede wszystkim Ludowy Klub Sportowy "ŻUŁAWY" jako Stowarzyszenie Kultury Fizycznej. Jest to najstarszy klub sportowy działający na Żuławach. Powstał w 1946 roku jako Miejski Klub Sportowy. Posiada bogaty zespół obiektów szkoleniowych: salę zapaśniczą, siłownię wyczynową, trzy pełnowymiarowe boiska piłkarskie w tym jedno z bieżnią lekkoatletyczną i trybunami, boisko do gier małych oraz hotel dla zawodników. W klubie działają trzy sekcje wyczynowe: podnoszenia ciężarów, piłki nożnej oraz zapasów w stylu klasycznym. W ramach sekcji podnoszenia ciężarów i sekcji zapaśniczej trenują również dziewczęta. Klub prowadzi również rozległą działalność gospodarczą z której dochody przeznaczone są na utrzymanie sekcji wyczynowych. Organizuje na zlecenia obozy sportowe i szkoleniowe.

1. Podnoszenie ciężarów - sekcja uczestniczy w turniejach II ligi. Czołowi zawodnicy to:
   1. Rafał Górzyński - członek kadry narodowej seniorów
   2. Andrzej Kopala - wicemistrz Polski - juniorów
   3. Piotr Potocki - brązowy medalista Mistrzostw Polski do lat 23
   4. Marcin Potocki - brązowy medalista Mistrzostw Europy do lat 16, Mistrz Polski do lat 20, wielokrotny Mistrz Polski Zrzeszenia L.Z.S.
   5. Radosław Migoś - w-ce Mistrz Polski Zrzeszenia L.Z.S. do lat 20.
2. Zapasy - Zapaśnicy w kategoriach wiekowych: seniorzy, juniorzy, młodzicy i kadeci.
   1. Wychowanek Klubu Stanisław Wróblewski - olimpijczyk.
3. Piłka nożna - drużyna seniorów uczestniczy w rozgrywkach ligi okręgowej, działają 2 drużyny młodzików starszych, 2 drużyny młodzików młodszych, szkółka piłkarska.
   1. Wychowanek klubu bramkarz Jarosław Talik reprezentował Polskę na Mistrzostwach Europy Juniorów w Piłce Nożnej

Charakterystyczną cechą regionu są tereny depresyjne przypominające krajobraz holenderski, leżące do 1,8 m poniżej poziomu morza. Występuje tu bardzo dużo rzek, kanałów i innych cieków wodnych o łącznej długości 2.200 km (na całych Żuławach). Stwarza to doskonałe warunki do uprawiania sportów wodnych, turystyki wodnej i wędkarstwa. Na terenie miasta i gminy znajdują się liczne zabytki świadczące o przeszłości tego regionu. Są to pozostałości starej zabudowy, np. słynne żuławskie domy podcieniowe, budynki i zabudowania typowe dla architektury holenderskiej z XIV i XVI wieku, gotyckie kościoły, stare menonickie cmentarze. W Nowym Dworze Gdańskim turystów zainteresuje wieża ciśnień, która jest jedną z najstarszych konstrukcji żelbetowych w Europie, zwodzony most z 1936 roku i wiele innych, starych budynków, jak gorzelnia, browar, olejarnia czy spichlerz. Okoliczne wsie oprócz pozostałości po średniowiecznej zabudowie mogą się pochwalić zagrodami holenderskimi, licznymi gotyckimi kościołami. Bardzo ciekawy znajduje się we wsi Tuja. Gmina ma bardzo dobre warunki do uprawiania turystyki pieszej i rowerowej (w chwili obecnej opracowywany jest kompleksowy projekt tras rowerowych powiązanych z sąsiednimi gminami i powiatami). Opracowywany jest również projekt stworzenia tras rowerowych przebiegających przez teren gminy, które umożliwią zainteresowanym turystom zwiedzenie najciekawszych zabytków tej ziemi. Na obszarze naszej gminy funkcjonują gospodarstwa agroturystyczne, których corocznie przybywa. Osoby pragnące poznać bliżej ziemię żuławską mogą zatrzymać się w jednym z tych gospodarstw.

W samym Nowym Dworze Gdańskim warto obejrzeć następujące obiekty:

• zespoły starego budownictwa przy ul. Kopernika, Wejhera, Sikorskiego i pl. Wolności. Są to budynki z XVIII i XIX wieku. Charakterystyczne dla większości z nich jest usytuowanie szczytami do ulicy. Są to głównie parterowe budynki drewniane z wysokim dwuspadowym dachem krytym dachówką.
• dawną fabrykę wódek rodziny Stobbe przy ul. 3-go Maja w którym obecnie znajduje się kawiarnia "Starówka".
• kompleks budynków Starostwa Powiatowego i Żuławskiego Ośrodka Kultury przy ul. Sikorskiego 21 i 23. W budynku ŻOK warto zobaczyć salę widowiskową na 400 miejsc wraz ze sceną wyposażoną w wiele urządzeń technicznych (orkiestron, zapadnie itp.) Budynki wybudowano w 1935 roku z przeznaczeniem na dom partii i hotel. Planowana dalsza rozbudowa nie doszła do skutku z powodu wojny.
• wybudowany w latach 1848-51 kościół rzymsko-katolicki pod wezwaniem "Przemienienia Pańskiego" przy ul. Drzymały.
• 30 metrowej wysokości wieżę ciśnień z 1908 roku o konstrukcji żelbetonowej w parku przy ul. 3-go Maja (jedna z najstarszych konstrukcji tego typu w Europie)
• most zwodzony przy ul. Sikorskiego. Konstrukcja z 1936 rok.
• budynek byłej mleczarni (wybudowany w 1902r.), w którym obecnie mieści się Muzeum Żuławskie

• w Kmiecinie z 1344 roku (drewniana wieża z 1697 roku)
• w Marynowach z 1321 roku rozbudowywany w latach późniejszych (drewniana wieża z 1873 roku). Przy kościele cmentarz ze starymi nagrobkami
• w Tuji gotycki kościół z XIV wieku
• w Lubieszewie z 1341 roku (wieża drewniana z 1573 roku)
• w Orłowie z 1350 roku
• w Cyganku z 1352 roku kościół greko-katolicki. Na przykościelnym cmentarzu stare nagrobki.
• Domy podcieniowe w miejscowościach: Myszewko, Marynowy, Tuja, Lubieszewo oraz Orłowo.
• Cmentarze mennonickie w Żelichowie, Stawcu i Różewie.

Na terenie gminy znajdują się również pomniki przyrody:

• w Marynowach przy trasie Nowy Dwór Gdański - Malbork dwie ogromne topole
• stary drzewostan na zniszczonym cmentarzu mennonickim w Orłowie
• dąb o obwodzie 420 cm na cmentarzu mennonickim w Różewie
• dęby znajdujące się na stadionie sportowym w Nowym Dworze Gdańskim.

Warto również zwiedzić jedną z największych na Żuławach stację pomp w Osłonce położoną w pobliżu ujścia Szkarpawy do Zalewu Wiślanego i odwadniającego polder o powierzchni ponad 22 tys. ha.

Zdjęcia oraz informacje zostały pobrane ze strony www.miastonowydwor.pl

Opracował: Paweł Aszyk